تبلیغات
دارالقرآن الکریم دانشگاه امام صادق علیه السلام - تدبّر در سوره اعلی
دارالقرآن الکریم دانشگاه امام صادق علیه السلام
صفحه نخست       پست الکترونیک          تماس با ما              ATOM            طراح قالب
گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من
درباره وبلاگ


دارالقرآن الکریم دانشگاه امام صادق(علیه السلام)،نهادی خودجوش است که در سال 1369 توسط عده ای از دانشجویان علاقمند به قرآن ،تاسیس شد و تا کنون به نعمت الهی فعالیت می نماید.
قرآن کریم ، کلام خداوند تبارک وتعالی و کتاب آسمانی ما مسلمانان است. قرآن قانون زندگی و شفای دلهای بیمار و عاشقان درگاه الهی است. قرآن كتاب انسانسازیست و سرچشمه هر چیزی است که انسان در مسیر تکامل وتعالی خود بدان نیاز دارد. اعتقاد ما بر این است که بایستی قرآن را در تمام شئونات زندگی فردی واجتماعی (در حد توان) وارد نمود تا از شکایت پیامبر در باب مهجوریت آن رهایی یافت. ما براین باوریم ، مادام كه در پناه قرآن هستیم بر دشمنان غلبه خواهیم كرد و این قرآن است كه ما را به مقاصد عالیه ای كه در باطن ذاتمان توجه به او هست و خودمان نمی دانیم هدایت می كند.این وظیفه قشر فرهیخته جامعه خصوصا دانشجویان واساتید وطلاب است که با قرار دادن قرآن و عترت به عنوان محط نظر و مقصد اعلای خود ،ابتدائا خود قرآنی شوندو سپس انسان قرآنی ایجاد كنند و جامعه آرمانی خود را بر پایه این معارف بسازند.

مدیر وبلاگ :دارالقرآن الکریم دانشگاه امام صادق علیه السلام

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ‏

بخوان این سوره را به نام خدای رحمتگر مهربان

آیه ۱ – ۵

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَى (۱)الَّذی خَلَقَ فَسَوَّى (۲)وَ الَّذی قَدَّرَ فَهَدى‏ (۳)

وَ الَّذی أَخْرَجَ الْمَرْعى‏ (۴)فَجَعَلَهُ غُثاءً أَحْوى‏ (۵)

آیا می توانم وحی قرآنی را دریافت کنم و آن را فراموش نکنم؟ آیا برای ابلاغ وحی آماده هستم و این امر خطیر بر من دشوار نیست؟ برفرض که توان دریافت، حفظ و ابلاغ وحی را داشته باشم، آیا مردم پذیرش آن را دارند؟ می بینم که بسیاری از آدمیان تذکرات وحیانی مرا به گوش جان نمی شنوند و نمی پذیرند. با این حال، آیا باز هم فایده ای در ادامه راه ابلاغ وحی قرآنی هست؟ کم بهرگی یا بی بهرگی مردمان از هدایت تشریعی، ناشی از چیست؟ آیا در شبکه انتقال هدایت تشریعی الهی به انسانها نقصی هست؟ یعنی آیا من که واسطه هدایت تشریعی هستم، در انجام وظیفه خویش دچار کاستی هستم یا مسئله دیگری در میان است؟

ای رسول ما! منزّه شمار نام پروردگارت را که از همگان برتر است؛«۱» همان که موجودات را آفرید و اجزاى آنها را هماهنگ ساخت«۲» و آن که براى آفریدگان حدّى معیّن کرد و آنها را به آنچه برایشان تقدیر کرده است، هدایت کرد«۳» و آن که علوفه چراگاهها را رویانید،«۴» سپس آن را خشک و تیره-گون ساخت.«۵»

آری، خدا سرسلسله بی همتای هدایت تکوینی است و اگر اندازه رشد علفها کم و بهره شان از هدایت تکوینی الهی ناچیز است، اقتضای ظرف محدودشان است، نه نشانه نقصی در سیستم هدایت تکوینی.

در این آیات، مثال محسوس بیان شد تا راهنمای معقول شود. خدا تنها کسی است که عهده دار هدایت تشریعی است و اگر اندازه رشد و کمال برخی از آدمیان کم است و از هدایت تشریعی، بی بهره یا کم بهره اند، ناشی از سوء اختیار خود آنان است، نه نشانه نقصی در سیستم هدایت تشریعی یا کاستی در شبکه انتقال تذکرات وحیانی.

فرمان تسبیح اسم پروردگار به پیامبر(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله)

ای رسول ما! اسم پروردگار بلندمرتبه ات را منزّه دان؛ کسی که هدایت تکوینی به دست اوست و همو حد رشد برخی از مخلوقات را ناچیز و بهره آنها را از هدایت تکوینی، کم قرار داده است.

آیه ۶ – ۱۳

سَنُقْرِئُکَ فَلا تَنْسى‏ (۶)إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ إِنَّهُ یَعْلَمُ الْجَهْرَ وَ ما یَخْفى‏ (۷)

وَ نُیَسِّرُکَ لِلْیُسْرى‏ (۸)فَذَکِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّکْرى‏ (۹)سَیَذَّکَّرُ مَنْ یَخْشى‏ (۱۰)

وَ یَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى (۱۱)الَّذی یَصْلَى النَّارَ الْکُبْرى‏ (۱۲)ثُمَّ لا یَمُوتُ فیها وَ لا یَحْیى‏ (۱۳)

ای رسول ما! جایی برای نگرانی نسبت به توانایی دریافت، حفظ و ابلاغ وحی و ابهام نسبت به نتیجه آن نیست؛ به زودى تو را بر خواندن قرآن توانا خواهیم ساخت؛ به گونه اى که آن را فراموش نمى کنى«۶» مگر آنچه خدا بخواهد. به یقین او آشکار و آنچه را نهان مى شود، مى داند. تو در حفظ هدایت تشریعی وحیانی، مستقل نیستی و اراده خدا بر این امر حاکم است.«۷» و تو را چنان آماده می سازیم که آسان ترین راه را براى فراخوانىِ مردم برگزینى.«۸» پس تردیدی به دل راه مده و برمبنای وحی قرآنی یادآوری کن که یادآوری کردن سودمند است.«۹» به زودى آن کس که از خدا بیم دارد، متذکّر خواهد شد«۱۰» و آن کس که تیره بخت ترین است و در دل از خدا بیمى ندارد، از تذکار قرآن دورى خواهد گزید؛«۱۱» همو که به بزرگ ترین آتش درمى آید و در آن ماندگار مى شود.«۱۲» آن گاه نه در آن مى­میرد تا عذاب نبیند و نه از آن رهایى مى یابد تا به حیاتى آسوده رسد.«۱۳»

آری، پذیرش تذکرات وحیانی رسول خدا(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله) ناشی از خشیت است و دوری از تذکرات وحیانی آن حضرت نشانه نقص و کاستی در سیستم هدایت تشریعی یا کمبودی در شبکه انتقال آن نیست، بلکه علامت شقاوت و بدبختی و موجب عذاب آنان است. به همین دلیل پیامبر خدا(صلی‏الله‏علیه‏وآله) نسبت به بازتاب مردمی تذکر وحیانیِ خویش مسئولیتی ندارد و این مردم هستند که نسبت به عکس العمل خویش در قبال تذکر وحیانی او مسئول اند.

فرمان تذکر وحیانی به رسول الله(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله)

ای رسول ما! امکان دریافت، حفظ و ابلاغ وحی را برای تو فراهم می سازیم. تو براساس وحی تذکر بده و بدان که نسبت به عکس العمل مردم در قبال تذکر خود مسئول نیستی.

آیه ۱۴ – ۱۹

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّى (۱۴)وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى (۱۵)بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا (۱۶)

وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ وَ أَبْقى‏ (۱۷)إِنَّ هذا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولى‏ (۱۸)

صُحُفِ إِبْراهیمَ وَ مُوسى‏ (۱۹)

ای شقاوتمندانی که از تذکرات وحیانی رسول خدا دوری می کنید! بدانید که قطعاً رستگار شد کسى که خود را از پلیدىها پاک ساخت«۱۴» و نام پروردگارش را یاد کرد و نماز گزارد.«۱۵» اما شما به پاکى نمى­گرایید و نام پروردگارتان را یاد نمی کنید، بلکه زندگى دنیا را برمى گزینید،«۱۶» در صورتى که سراى آخرت بهتر و پاینده تر است.«۱۷»

قطعاً این حقیقت در کتابهاى آسمانى نخستین وجود دارد؛«۱۸» در کتابهاى ابراهیم و موسى.«۱۹»

حقیقتی در همه کتب آسمانی: با ترجیح حیات دنیا بر آخرت، به رستگاری نمی رسید

رستگاری در گرو تزکیه و یاد خداست. کسی که دنیا را بر آخرت ترجیح می دهد، هرگز تزکیه نمی شود و در غفلت از خدا غوطه ور و گرفتار شقاوت خواهد بود.

سیر هدایتی سوره

مردی از جانب خدا مبعوث شده است تا واسطه هدایت تشریعی باشد. مردمی را می بیند که از تذکرات وحیانی او دوری می کنند. از ضعف خویش برای حفظ و ابلاغ وحی نگران است. نسبت به سودمندی تذکرات وحیانی خویش برای این جامعه قرآن گریز درتردید است. خود را دربرابر بازتاب مردمی تذکرات وحیانی خود مسئول می بیند.

سوی دیگر، مردمی هستند که از تذکرات او دوری می جویند و آهنگ تزکیه و یاد خدا و قصد پیوستن به جرگه نمازگزاران را ندارند. وحی الهی چنین ره می نماید:

ای فرستاده ما! نزاهت نام پروردگار بلند مرتبه ات را مورد توجه قرار ده و با مطالعه روند هدایت تکوینی، از فضای ابهام و تردید نسبت به جریان هدایت تشریعی فاصله بگیر! ما تو را برای حفظ و ابلاغ وحی آماده می کنیم. تو تذکر بده و نسبت به سودمندی آن تردید نکن و بدان که مسئولیت عکس العمل مردمان در قبال تذکرات وحیانی تو بر عهده خود ایشان است و متوجه تو نیست.

و ای دوری کنندگان از تذکرات وحیانی رسول ما! بدانید که رستگاری شما در گرو پاکی و یاد خداست و تا وقتی که دل در بند دنیا دارید، به رستگاری نخواهید رسید. این حقیقتی نوپدید نیست و در همه کتاب های آسمانی پیشین و از جمله در صحف ابراهیم و موسی(علیهم‏السلام) آمده است.

به این ترتیب، فضایی که می توانست جریان مبارک تذکر وحیانی را تحت تأثیر قرار دهد، خنثی می گردد و دوام این روند مبارک از جانب خدا ضمانت می شود و راه بهره مندی هرچه بیشتر انسانها از این مایه حیات روحانی مشخص می گردد.

راهنمایی پیامبر(صلی‏الله‏علیه‏وآله) برای حفظ روند تذکر وحیانی و هدایت مردم به سوی بهره مندی از آن

ای رسول ما! هدایت تشریعی همانند هدایت تکوینی، در دست خداست و هیچ کمبودی ندارد. با پشتیبانی پروردگارت راه تذکر وحیانی را ادامه بده و نسبت به نتیجه آن نگران مباش. ای مردم! تا زمانی که دنیا را بر آخرت ترجیح می دهید، از تذکر وحیانی رسول خدا(صلی‏الله‏علیه‏وآله) بهره مند نمی شوید و به رستگاری نمی رسید.

استناد و استدلال

تشخیص سیاقهای سوره

این سوره دارای سه سیاق است: آیه ۱ – ۵، آیه ۶ – ۱۳ و آیه ۱۴ – ۱۹٫

وجه گسست سیاق دوم از سیاق نخست: انفصال ادبی و آغاز سیر مفهومی جدید در آیه ۶٫

وجه گسست سیاق سوم از سیاق دوم: انفصال ادبی و آغاز سیر مفهومی جدید در آیه ۱۴٫

توضیح اینکه مخاطب آیه ۶ تا ۹ به صورت آشکار، رسول خدا(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله) است: (…فذکر إن نفعت الذکری). مخاطب آیه ۱۶ تا ۱۹ نیز به طور واضح، عموم مردم است: (بل تؤثرون الحیاة الدنیا…). این تغییر مخاطب، دلیل روشن تغییر سیاق است. حال سؤال این است که موضع تغییر سیاق کجاست؟ با توجه به اصل اتصال سیاقی، آیه ۱۰ تا ۱۳ به سیاق پیشین ملحق است؛ یعنی مخاطب آن رسول خدا(صلی‏الله‏علیه‏وآله) است و با توجه به وجود «بل» در ابتدای آیه ۱۶، حکم این آیه (مخاطب بودن عموم) به آیه ۱۵ و از آن به آیه ۱۴ سرایت می کند، اما دلیلی برای سرایت حکم آیه ۱۴ به آیات پیش از آن وجود ندارد، پس سیاق در ابتدای آیه ۱۴ تغییر کرده است.

تشخیص فضای سخن و جهت هدایتی سوره

فضای سخن و جهت هدایتی سیاق نخست

  1. فضای سخن: مخاطب این سیاق رسول مکرم اسلام(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله) است و بجا بودن آیات آن، حاکی از فضای مقتضی تسبیح و تنزیه پروردگار از زبان مبارک ایشان است (آیه ۱) هرچند که وجه این اقتضا از آیات سیاق بعد مشخص می شود.
  2. جهت هدایتی: در این سیاق، رسول خدا(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله) به تسبیح و تنزیه اسم پروردگار بلندمرتبه فرمان داده می­شود (آیه ۱) و در دامنه همین فرمان، برخی از اوصاف پروردگار بیان می گردد (آیه ۲ تا ۵). روشن است که فرمان تسبیح، جهت هدایتی است. با این حال، توجه به رویکرد اوصاف مذکور نیز لازم است:

‌أ.آفریدن، اعتدال بخشیدن، تعیین کردن حدی برای رشد و کمال و هدایت کردن و رساندن مخلوق به حد معین شده، اوصافی عام است که در دامنه فرمان به تسبیح بیان می شود (آیه ۲ و ۳) و جامع این اوصاف، هدایت تکوینی است.

‌ب.رویاندن چراگاهها و خشک و تیره ساختن آنها اوصافی خاص است که در این مجال مطرح می­گردد (آیه ۴ و ۵). این اوصاف، بیان مصداقی از مخلوقات است که حد رشد آنها، ناچیز و بهره­ آنها از هدایت تکوینی، کم است.

به این ترتیب، جهت هدایتی سیاق نخست چنین است: «فرمان تسبیح اسم پروردگار به پیامبر(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله): ای رسول ما! اسم پروردگار بلندمرتبه ات را منزّه دان؛ کسی که هدایت تکوینی به دست اوست و همو حد رشد برخی از مخلوقات را ناچیز و بهره آنها را از هدایت تکوینی، کم قرار داده است».

فضای سخن و جهت هدایتی سیاق دوم

  1. فضای سخن: مخاطب این سیاق نیز رسول اکرم(صلی‏الله‏علیه‏وآله) است و آیات آن در فضایی بجاست که آن حضرت برای اقدام به تذکر وحیانی، نیازمند تقویت و تثبیتی از جانب خدا باشد (آیه ۹). نگرانی از توانایی دریافت و حفظ وحی (آیه ۶ و ۷)، احساس دشواری در تبلیغ وحی (آیه 8 ) و ابهام نسبت به آینده تذکر دادن و عکس العمل مردم در قبال تذکر وحیانی (آیه ۱۰ تا ۱۳)، عوامل فعلیت یافتن این نیاز است.
  2. جهت هدایتی: درباره این سیاق باید گفت:

‌أ.ابتدا دو وعده به رسول خدا(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله) داده شده است: إقراء وحی به گونه ای که آن حضرت فراموش نکند و آماده سازی آن حضرت برای پیمودن راه آسان تبلیغ وحی که جامع این دو وعده، رفع نگرانی نسبت به توانمندی دریافت، حفظ و ابلاغ وحی است.

‌ب.سپس برمبنای دو وعده پیشین، رسول خدا(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله) به تذکر دادن فرمان داده می­شود و در دامنه همین فرمان، بر سودمندی تذکر تأکید می گردد.

‌ج.در ادامه، عکس العمل مردم در قبال تذکر وحیانی رسول خدا(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله) به این صورت بیان می­شود که اهل خشیت، پذیرندگان تذکر تو هستند و هرکس از تذکر تو دوری کند، شقاوتمندی است که در آتش قرار می­گیرد. با توجه به اینکه این عکس العمل خطاب به پیامبر(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله) مطرح می­گردد، می­توان نتیجه گرفت که در مقام بیان این مهم است که ای رسول! پذیرش تذکر تو تابع خشیت مخاطبان و دوری از آن، به بار آورنده آتش دوزخ برای آنان است؛ یعنی تو نسبت به عکس العمل مردم در قبال تذکر وحیانی مسئول نیستی.

دو وعده ابتدایی، مقدمه فرمان تذکر و بررسی عکس العمل مردمی نیز در دامنه همین فرمان است؛ بنابراین جهت هدایتی این سیاق چنین خواهد بود: «فرمان تذکر وحیانی به رسول الله(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله): ای رسول ما! امکان دریافت، حفظ و ابلاغ وحی را برای تو فراهم می سازیم. تو براساس وحی تذکر بده و بدان که نسبت به عکس العمل مردم در قبال تذکر خود مسئول نیستی».

فضای سخن و جهت هدایتی سیاق سوم

  1. فضای سخن: مخاطب سیاق سوم کسانی هستند که پیامبر(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله) به سوی آنها مبعوث شده است و آیات این سیاق در فضایی بجاست که آنان از تزکیه دوری جویند (آیه ۱۴)، از یاد خدا غفلت ورزند (آیه ۱۵) و دنیا را بر آخرت ترجیح دهند (آیه ۱۶ و ۱۷).
  2. جهت هدایتی: این سیاق دارای دو مطلب است: آیه ۱۴ – ۱۷ و آیه ۱۸ – ۱۹٫

‌أ. مطلب اول: رستگاری در گرو تزکیه و یاد خداست، ولی شما حیات دنیا را بر آخرت ترجیح می دهید.

اینک می توان کادرهای خالی را با استفاده از قرینه تقابل (مستفاد از بل) پر کرد:

‌ب. مطلب دوم: حقیقت پیش گفته در صحیفه های آسمانی پیشین، از جمله صحیفه های ابراهیم(علیه‎السلام) و موسی(علیه‏ السلام) وجود دارد.

مطلب دوم، توضیحی درباره مطلب نخست است؛ بدین ترتیب، جهت هدایتی این سیاق چنین است: «حقیقتی در همه کتب آسمانی: با ترجیح حیات دنیا بر آخرت، به رستگاری نمی رسید: رستگاری در گرو تزکیه و یاد خداست. کسی که دنیا را بر آخرت ترجیح دهد، هرگز تزکیه نمی شود و در غفلت از خدا غوطه ور و گرفتار شقاوت خواهد بود».

فضای سخن و جهت هدایتی سوره

  1. فضای سخن: فضای سیاق نخست، تابعی از فضای سیاق دوم است، چون وجه فرمان به تسبیح، از سیاق دوم فهمیده می شود. تفاوت فضای سیاق دوم و سوم نیز در این است که یکی مربوط به رسول خدا(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله) و دیگری مربوط به مردم است. بدین ترتیب فضای سوره با این بیان قابل طرح است که پیامبر اسلام(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله) نسبت به توانایی دریافت وحی، ابلاغ آن و آینده تذکر وحیانی، نیازمند تثبیت و تقویت الهی است و مردم به سبب دنیاگرایی، آماده تزکیه و یاد خدا نیستند.
  2. جهت هدایتی: ابتدا باید نسبت میان سیاقهای سه گانه مشخص شود:

‌أ. سیاق نخست از توابع سیاق دوم است، زیرا با توجه به فضای سوره، فرمان تسبیح، مقدمه فرمان تذکر است. وجه مقدمیت سیاق اول برای سیاق دوم، از مقایسه محتوای سیاق اول و دوم به دست می آید: رسول خدا(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله) نسبت به توانایی خود برای دریافت، حفظ و ابلاغ وحی و همچنین نسبت به نتیجه مردمی آن ابهام دارد. خدای متعالی ابتدا ایشان را به تسبیح نام مقدس خود فرمان می دهد و در دامنه همین فرمان، به هدایت تکوینی خود و سهم اندک برخی از مخلوقات از این هدایت اشاره می کند. به این ترتیب، می فهماند که سیستم هدایت تشریعی الهی نیز جایی برای تردید و ابهام ندارد و اگر کسانی از این هدایت الهی بهره مند نشوند یا بهره ناچیزی داشته باشند، به قصور قابلیت خودشان مربوط است نه نقص سیستم هدایتی خدا؛ بنابراین سیاق اول، هم به لحاظ فرمان تسبیح و هم به لحاظ بیان هدایت تکوینی، مقدمه سیاق دوم است.

‌ب. هیچ یک از دو سیاق دوم و سوم نسبت به یکدیگر اصالت ندارد و جهت هدایتی سوره از جمع جهات هدایتی این دو سیاق استفاده می گردد؛ هرچند به سبب تقدم و حجم، نقش سیاق دوم در سوره، پررنگ تر است. به قرینه تقابل مفهومی فلاح: (قد أفلح) و شقاوت: (الأشقی) می توان فهمید که روی سخن سیاق سوم: (قد أفلح… بل تؤثرون…) با کسانی است که در سیاق دوم با تعبیر تیره بخت ترین: (و یتجنبها الأشقی) از آنها یاد شد؛ بنابراین سیاق دوم به پیامبر خدا(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله) فرمان تذکر می­دهد و دوری جویندگان از تذکر آن حضرت را شقی ترین مردمان معرفی می کند و سیاق سوم، همان دوری جویندگان از تذکر وحیانی را مخاطب قرار می دهد و به ایشان می فهماند که مشکل اصلی آنان، ترجیح دنیا بر آخرت است که با وجود این مشکل، هرگز تزکیه نمی شوند و از غفلت خارج نمی گردند و به رستگاری نمی رسند. وجود این اشتراک بین سیاق دوم و سوم، نشان می دهد که مهم ترین عامل نیاز رسول خدا(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله) به تثبیت و تقویت الهی، دوری جستن مردم از تذکر وحیانی ایشان است.

بر این اساس، جهت هدایتی سوره چنین خواهد بود: «راهنمایی پیامبر(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله) برای حفظ روند تذکر وحیانی و هدایت مردم به سوی بهره مندی از آن: ای رسول ما! هدایت تشریعی همانند هدایت تکوینی، در دست خداست و هیچ کمبودی ندارد. با پشتیبانی پروردگارت راه تذکر وحیانی را ادامه بده و نسبت به نتیجه آن نگران مباش. ای مردم! تا زمانی که دنیا را بر آخرت ترجیح می دهید، از تذکر وحیانی رسول خدا(صلی‏ الله‏ علیه‏ وآله) بهره مند نمی شوید و به رستگاری نمی رسید».

دریافت فایل Pdf تدبر در سوره اعلی





نوع مطلب : قرآن خواندن، اهمیت قرآن، تفسیر قرآن كریم، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
          
شنبه 26 فروردین 1391
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.





آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
امکانات جانبی